گەڵاڵەی پێشنیارکراوی رێکخراوەی مافی ژنی کوردـ مافی مرۆڤ

2011/04/02 at 2:49 PM Leave a comment

  لە پێناو پلاتفۆرمێکی هاوبەش

ئاراستەکانی خەباتی ژنان-ئێمە پێمان وایە ئێمڕۆ ژنانی کورد، چ لە ناوەوە و چ لە دەرەوە‌ی وڵات، دەورێکی بەرچاو و بەرجەستەمان لە بوارە جۆراوجۆرەکانی سیاسی و مەدەنیدا هەیە و بەشێکی گرینگی جووڵانەوەی نەتەوەیی کوردیش پێکدێنین. دیارە ئێمە هەموومان یەکدەست و یەک‌بیر نین، بەڵام سەرەڕای هەموو جیاوازییەکان، هەندێک خاڵی هاوبەش پێکەوە گرێمان دەدات. ئێمە وەک ژن، لە هەموو شوێنێکدا دەبێ بەربەرەکانی لەگەڵ ئەو ستەمە جنسی و بن‌دەستییە بکەین کە بەرهەمی ساختارێکی پیاوسالارانەیە. هاوکات ئێمە وەک ژنی کورد، بەشیکین لە جووڵانەوەیەکی نەتەوەیی کە خۆی لە ژێر ستەمدایە. وەک دانیشتوو و ئەندامێکی ئەم کۆمەڵگایە، هەموومان ئەنجامەکانی نایەکسانی و ستەمی کۆمەڵایەتی لە هەموو بوارەکاندا بە زەقی دەبینین. هاوکات نابێ تایبەتمەندی کۆماری ئیسلامی و هەڵسوکەوت و دژایەتی ئەوان بەرانبەر بە ژنان فەرامۆش بکەین. هەر بۆیە خەباتی ئێمە بە ناچار دەبێ چوار ئاراستەی جیاوازی هەبێ: خەبات بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی، خەبات دژی سیستێمی پیاوسالارانە، خەبات دژی  بندەستی نەتەوەیی و خەبات دژی کولتوری کۆنەپەرەستانەی کۆماری ئیسلامی.

–          ساختاری پیاوسالارانەی کۆمەڵگای کوردەواری، ستەمی نەتەوەیی و هەروەها سی ساڵ  دەستەڵاتداری  ئیسلامی بۆتە هۆی تەشەنەکردن و جێگیربوونی فەرهەنگێکی فرە دژبەژن کە نەک هەر لە لایەن حکومەتەوە رەچاو دەکرێ، بەڵکو بەداخەوە سەرتاپای کۆمەڵگا و هۆشی کۆمەڵایەتی ئێمەی ئالوودە کردووە. ئەم ستەمە هەردەم لە ئاستی جیاوازدا بەرهەم دێتەوە.           
ئەو نایەکسانی و ستەمە لە لایەکەوە ریشەی لە زمان، دنیابینی، جۆری ڕامان و ڕوانینی ئێمە بە  جنس، کۆمەڵگا، مرۆڤ و دەوربەر هەیە و لە رەفتار ، نیگا، ئەدەبیات، گۆرانی، یاسا، جل و بەرگ،  نوکتە و هتد خۆی دەردەخات و دەخزێتە ناو ڕوانین و هەڵسوکەوتی رۆژانەی ئێمە.         
لە لایەکی دیکەشەوە، ریشەی لە بنیات و دامەزراوەکانی  وەک خێزان، حیزب، دەوڵەت، قوتابخانە و زانست هەیە کە پێناسەیەکی تایبەت بە ژن دەبەخشن و دەیخەنە خانەیەکی نزمتر لە پیاوەوە.  لە ئاستی یاساییدا، ئێمە لە پلەی یەکەمدا ڕوانیمان بە ماف، داب و نەریت، یاسا دەوڵەتییەکان و هەروەها نۆرمە کۆمەڵاتییەکان بە شێوەیەکە کە شەرعییەت بە نایەکسانی ژن و پیاو دەدات.    
لە ئاستێکی زەینیشدا، وێنەی خۆمان لە خۆمان و لە رۆڵی ژنان، بروای ئێمە بە توانایی و تایبەتمەندییەکانمان و هتد، هۆکارێکی دیکەی بەرهەمهاتنەوەی ئەو نایەکسانی و بندەستییەیە. 

هەربۆیە بەربەرەکانی ئێمە دەبێ لە کردەوەدا هەموو ئەم ئاستانه بگرێتەوە. بە واتەیەکی‌تر، تەگەرەی سەرەکی لەبەردەم بەدیهاتنی خەون و ئامانجەکانی ئێمە، زاڵبوونی ئەم فەرهەنگەیە کە هەموو جەستەی کۆمەڵگای کوردی تەنیوەتەوە. گرفتی سەرەکی ئێمە لەگەڵ ئەو بیر و بۆچوون و روانگە و شێوە بیرکردنەوەیە کە نە تەنیا پیاوان، بەڵکو تەنانەت لە ناو بەشێکی ئێمەی ژنانیشدا زاڵە. ئەو بیر و تێروانینە کە ژن بە بوونەوەرێکی تەواو نازانێ؛ ئەو بیرە زاڵە، کە ئەرک و توانستی ژن تەنیا لە پەروەردەی منداڵ و ماڵداریدا دەبینێ.

–         بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ ئەم کولتورە و ئەنجامە شوومەکانی سیاسەتی زاڵ لە ئێران و بۆ بەهێزترکردنی پێگە و شوێنەواری ژنان لە جووڵانەوەی نەتەوەییدا، دەبێ ئێمە خاوەنی خوێندنەوەی خۆمان بین لەم هەلومەرجانە و شیکردنەوە و بۆچوونی خۆمان هەبێ لە هۆکارەکانی بندەستیمان. بۆ ئەم مەبەستەش دەبێ ئێمە لە رەوتی بەرهەمهێنانی زانیاریدا چالاکانە بەشدار بین. ئێمە ئەگەر بمانەوێ گۆڕانێک لەم بارودۆخەدا پێک بێت، دەبێ بزانین ئەم بارودۆخە چۆن سەری هەڵداوە، چۆن سەقامگیر بووە، چ کارکردێکی هەیە و لەسەر کام کۆڵەکی فکری، یاسایی و کۆمەڵایەتی ڕاوەستاوە. زانیاری، بێ‌لایەن نییە و زانیاری زاڵ زۆر جاران دەسەڵاتی باڵادەست بەهێزتر دەکات و شەرعییەت بە بندەستی ژنان دەدات.

 

جوولانەوەی ژنان و خەباتی نەتەوەیی

–         بۆ ئەوەی ئێمە بمانەوێ دەورێکی سەرەکیمان لە رەوتی جووڵانەوەی نەتەوەیی و ناوەرۆکی ئەودا هەبێت، دەبێ خوێندنەوەی خۆمان لە سیاسەت، لە ماف، لە ناسیۆنالیزم و لە ئازادی و یەکسانی ژن هەبێت. ئێمە نابێ ئەوە فەرامۆش بکەین کە سیاسەت هەر لەسەرەتاوە بە ژێندەر کراوە. واتە بۆچوونی باو لە سیاسەت و چالاکی سیاسی، لە خەباتی نەتەوەیی، چینایەتی و لە حیزبایەتی، بۆچوونێکی پیاوسالارانەیە. دەبێ ئەمە بگووترێ کە لە جوولانەوەی کوردیدا، بە هەموو جیاوازییەکانی ناوخۆیەوە، رزگاری جنسی و یەکسانی ژن و پیاو هەمیشە بەستراوەتەوە بە رزگاری چینایەتی یان نەتەوەیی. هەر بۆیە لە لایەکەوە پرسی یەکسانی جنسی بە دەگمەن پرسێکی سەرەکی و جیدی ئەم بزووتنەوانە بووە. لە لایەکی دیکەشەوە، بەشداری چالاکانەی ژنان لە پێناو ئامانجەکانی ئەم  ڕێکخراوانەدا، هەرگیز سەنگ و بایەخی شیاوی خۆی پێنەدراوە.

–         ئێمە دەبێ ئەوەش بڵێین کە ئەگەرچی سەروەری نەتەوەیی و گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەییەکان، بەشێکن لە ئامانجە سەرەکییەکانی ئێمە، بەڵام نابێ ئەوە لە بیرکەین کە سەروەری نەتەوەیی و رزگاری چینایەتی، خۆی لە خۆیدا دەستەبەرێک نین بۆ رزگاری ژنان. هەر بۆیە ئێمە دەبێ ویستی یەکسانی نێوان ژنان و پیاوان، ئاوێتەی ئەم خەباتانە بکەین و بەم چەشنە ناوەرۆکیان دێمۆکراتیکتر بکەین. دیارە ئێمە ژنانی کورد لە دەرەوەی جووڵانەوەی چینایەتی و نەتەوەییدا نەبووین و نین و بۆ ئەوەی بتوانین دەورێکی  دیارتر و کاریگەرترمان هەبێت، دەبێ خۆمان بەهێزتر کەین بۆ ئەوەی قسەمان باشتر بڕوات، دەبێت دەسەلاتمان زیاتر کەین. لە پێناوی ئەم ئامانجانەدا، یەکەم هەنگاو  و ئەرکی سەرەکی، بە بڕوای ئێمە، هەولدانە بۆ خۆرێکخستن، نزیکبوونەوە و هاوفکری و چالاکی هاوبەش و خۆپەروەردەکردن لە بواری هزر و خوێندنەوە.

 بۆ پلاتفۆرمێکی هاوبەش؟

–         ئێمە ژنانی کورد، لە ناوەوە و لە دەرەوەی وڵات، خاوەنی دەیان و سەدان ڕێکخراوەی جۆراوجۆرین. بەڵام زۆربەی هەرە زۆری ئەم ڕێکخراوانە، خاوەنی ئاجێندایەکی روونی یەکسانیخوازی نین یان خود ئەم ئەجێندایە بە پرسی سەرەکی خۆیان نازانن. بە گشتی سەرەڕای بوونی ژمارەیەکی فرە زۆری کۆمەڵە و رێکخراوەی جۆراوجۆری ژنان، ئێمە بۆ گەڵاڵەکردن و داڕشتنی ئەجێندا و پلاتفۆرمێکی هاوبەش هەوڵمان نەداوە.  ئێمە ژنانی کورد، گروپێکی یەکدەست و یەک‌ویست نین و خاوەنی پێشینە‌ی جیاوازی سیاسی ، کۆمەڵایەتی، ئابووری، ئایینی و چینایەتین و هەربۆیەش خاوەنی بەرژەوەندی، ویست، خولیا و داخوازی جیاوازین.

–         بە کورتی، ئێمە پیویستیمان بە پلاتفۆرمێکی هاوبەشە. پلاتفۆرمێک کە ئێمە بتوانین سەرەڕای هەموو جیاوازییەکانمان، لە دەوری کۆ بینەوە و کۆمەڵێ ویست و داخوازی هاوبەشی خۆمانی تێدا ببینینەوە. پلاتفۆرمێک کە بتوانی دەستپێکێک بێت بۆ کۆکردنەوەی هیزەکانمان و  بۆ جێگیرکردنی ئەجێنداکانمان لە   رۆژەڤی جووڵانەوەی چینایەتی و نەتەوەییدا. دیارە ئەم پلاتفۆرمە هاوبەشە، لە ناوەرۆکدا شتێکی نوێی نییە و هەڵگری هەمان خەون، ئارەزو و ویستە کە ئێمە لە ژووری جیاواز و لە قۆناخی جیاواز و لە ناو قەوارەی جیاوازدا خەباتمان بۆ کردووە و هەوڵمان بۆ وەدیهێنانی داوە.

–         بۆ ئەم مەبەستە و لە پێناوی ئەو گۆڕانکارییانەدا، ئێمە روومان لە هەمووی ئێوە ژنانی رۆژهەڵاتی کوردستانە؛ ئێوە کە نا بە ستەم و بندەستی دەڵێن؛ ئێوە کە خەونی کۆمەڵگایەکی دادپەروەر، یەکسان و دوور لە زەبروزەنگ و دوور لە هەڵاواردن دەبینن. ئێمە ڕوومان لە ئێوە پیاوانی کوردە کە ئەم کێشەیە بە کێشەی کۆمەڵگا و خۆتان دەزانن و لە پێناوی گۆڕانیدا ئامادەن لە گەڵ ئێمەدا خەباتی بۆ بکەن.

 

خاڵە گشتییەکانی پلاتفۆرمێکی هاوبەش

پلاتفۆرمێکی هاوبەش بۆ ئەوەی بتوانێ سەکۆیەک بێت بۆ هاوکاری لایەنە جیاوازەکان، دەبێ پلاتفۆرمێکی گشتی بێت کە کۆمەڵێ خاڵی هاوبەش بگرێتەوە خۆی. ئێمە ژنانی کوردی رۆژهەڵاتی کوردستان چمان دەوێ؟ لە سەر کام خاڵ دەتوانین، سەرەرای جیاوازی سیاسی و فکریمان یەک بگرین؟

–        بە بڕوای ئێمە ناوەرۆکی ڕێکەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ لەناوبردنی هەموو جۆرە هەڵاواردن لە دژی ژنان ـ CEDAW ـ (پەسندکراوی نەتەوە یەکگرتوەکان لە ساڵی 1979) دەتوانێ سەرشار، چاوگە و دەستپێکێکی شیاو بێت بۆ ساغبوونەوە لەسەر مافە سەرەکییەکانی ژنان و پلاتفۆرمێکی هاوبەش. هەڵاواردنی جنسی بە گوێرەی ئەم رێکەوتننامەیە، بریتییە لە هەموو چەشنە هەڵاواردنێک لە بوارەکانی سیاسی ، یاسایی ، ئابووری ، کۆمەڵایەتی، کولتوری، مەدەنی (شارومەندیدا)، کە لەسەر بنەمای جنسییەت بێت. دیارە ئەم ڕێکەوتننامەیە زۆر خاڵی جیاواز دەگرێتە بەر کە لەوان هەندێکیان رەنگبێ بە هۆی بارودۆخی تایبەتی کوردستان و جووڵانەوەی ژنانی ئەم بەشە، گرینگی زیاتریان هەبێت و بەجێگەیاندنیان خێرایی پتری بوێ. بە بڕوای ئێمە ئەوە خۆی بەستێنێکی باشە بۆ باس و گفتوگۆیەکی هەمە لایەنە لەسەر شێوەی خەبات، پێداویستییەکانی ئێمڕۆی جووڵانەوەی ژنان و هەروەها ساغبوونەوە لەسەر هێڵێکی گشتی کە ئێمەی ژنانی رۆژهەڵاتی کوردستان دەتوانێ بەیەکەوە گرێ بدات.

 

خاڵەکانی ئەم رێکەوتننامەیە بە گشتی لەسەر بنەمای تێگەیشتن و ڕوانینێکی دێمۆکراتیانە بە کۆمەڵگە داڕشتراوە. ئێمە دەکرێ خاڵە سەرەکییەکانی ئەم ڕێکەوتنامەیە بە گوێرەی بارودۆخی کوردستانی رۆژهەڵات بەم چەشنە لە چەند بواری گشتیدا کۆبەند بکەین:

 

بواری سیاسی

–         ژن و پیاو دەبێت مافی یەکسانیان بۆ هەڵبژاردن و خۆکاندید کردن هەبێت و هەموو چەشنە جیاکارییەک بۆ پێشگرتن لە بەشداری ئەوان لە دەسەڵاتی سیاسیدا هەلگیرێت. واتە ژنان و پیاوان دەشێ بتوانن وەک یەک لە پرۆسەی دارشتنی چوارچێوەی سیاسی کۆمەڵگە و دەسەڵاتی سیاسی و هەروها لە ئاست بەڕێوەبەری و بەجێگەیاندنی بڕیارەکاندا، بەشدار بن. بۆ چاودێری بەڕێوەچوونی ئەم مەبەستەش پێشنیاردەکەین کە دەزگایەکی یاسایی سەربەخۆ پێک بێت کە ئەرکی هەڵسەنگاندن و بەدواداچوونەوەی هەوڵەکانی پێک هێنان و پاراستنی یەکسانی ژن و پیاو لە هەموو دەزگاکانی حکومەتیدا بە ئەستۆ بگرێت.

بواری یاسایی

–         دەبێت ژن و پیاو لەبەرامبەر یاسادا یەکسان بن و هەموو چەشنە هەڵاواردنێک بەدواداچوونەوە و سزای یاسایی هەبێت. لەم بوارەدا، لەلایەکەوە دەبێت هەموو یاساکانی دژی ژن وەک یاسای میرات، شایدی‌دان، دیە و خوێنبایی، حیجابی ئیجباری و هتد بنبڕ بکرێت و لە لایەکی دیکەشەوە، بۆ بنبڕ کردنی رەفتارە کولتوریەکانی دژی ژنان، پاڵپشتی یاسایی ساز بکرێت. بۆ وێنە بەدواداچوونەوە و سزا دان هەبێت بۆ خەتەنەی ژنان یان توندو تیژی لە ژێر پاساوی پاراستنی نامووس و شەرەف و هتد. 

–         لە بواری “یاسای خێزان‌”دا هەر بەم شێوەیە دەبێت بۆ داببنکردنی بەرابەری ژن و پیاو، یاساکانی دژی ژن بنبڕ بکرێن و بە پێی یاسا، ژن و پیاو مافی یەکسانیان بێت لە هەموو بوارەکانی وەک مافی ئازادی هەڵبژاردنی هاوسەر، مافی جیابوونەوەی ئازادانە، دابەشکردنی یەکسانی داریی خێزان پاش جیابوونەوە، مافی یەکسانی سەرپەرشتی منداڵ و هتد. هاوکات دەبێت پاڵپشتی یاسایی هەبێت بۆ بنبڕ کردنی ڕفتاری کۆمەڵایەتی کە مافەکانی ژن لە خێزاندا پێشێل دەکات، لەوان: قەدەغەکردنی فرەژنی، ژن‌بە ژنە، بەرخوێن‌دان، هاوسەرگیری لە ژێر تەمەنی هەژدە و هتد.

بواری ئابووریدا

–         بۆ بنبڕکردنی ستەمی جنسی، دەبێت ئیمکاناتی کاریی یەکسان بۆ ژن و پیاو لە بازاری کاردا  دابین‌بکرێت و پێش بە هەموو چەشنە هەڵاواردنێک بگردرێت کە ژنان لەم بوارەدا  رووبەڕووی دەبنەوە.

–         هەروەها ئاسانکاری بکرێت بۆ ئەوەی ژنان بە مەرجی یەکسان بەشداری بازاری کار بن. نموونەی ئەو دەتوانێ بریتی بێت لە: دانانی باخچەی منداڵان بۆ دایکانێک کە لە ناو بازاری کاردان، دابیین کردن و لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەندییەکانی ژنان وەک دوگیان‌بوون و شیردان بە گوێرەی رێکەوتننامە نێونەتەوەییەکان. 

بواری کۆمەڵایەتی

–         بۆ بەرەنگار بوونەوە لەگەل کولتوری کۆمەڵگەی پیاوسالار و دابیین‌کردنی یەکسانی جنسی لە کۆمەڵگەدا، جیا لەو ئاڵوگۆرە یاساییانەی لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا، دەبێ هەوڵی بەردەوام بدرێت بۆ “راهێنان”ی کۆمەڵگە و کارتێکەری لەسەر داب و نەریتی باو.

–         بەشێکی زۆری رەفتاری دژبە ژن کە لە کۆمەڵگەدا راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پەسەندکراون، دەگەڕێنەوە سەر مافی ژن لەسەر جەستەی خۆی، کە هەر وەک پێشتر ئاماژەی پێکرا، ئاوێتەی هێما، تێڕوانین،  ڕەفتار و دامەزراوەکانی کۆمەڵگەن و بەرەنگار بوونەوەیان پێویستی بە داڕشتنی پلانێکی درێژخایەن و ئاڵوگۆری بنەڕەتی و پاڵپشتی یاسایی هەیە کە دەبێ هەموو خانەکانی ژیانی رۆژانە بگرێتەوە.

بواری پەروەردە

بۆ لابردنی هەموو چەشنە هەڵاواردنێکی جنسی دەبێت هەوڵی بنەڕەتی بدرێت بۆ گۆڕانی ئەو سیستێمە کە بیری پیاوسالاری بەسەریدا زاڵە و بەردەوام لە ڕێگای  پەروەردەوە بەرهەم دێتەوە. ئەم گۆڕانە هەم ناوەرۆک و هەمی فۆرم، و شێوەی خوێندن، شوێنی خوێندن، توانست و تێگەیشتنی ماموستاکان و هتد دەگرێتەوە.

بواری نەتەوەیی

 

–         ئەگەرچی وەک پێشتر ئاماژەی پێکرا، سەروەری نەتەوەیی لە خۆیدا دەستەبەری مافی یەکسانی جنسی ناکات، بەڵام بە بڕوای ئێمە خەبات لە دژی بندەستی ژنانی کورد ناکریت لە خەبات بۆ رزگاری لە ژێر بندەستی نەتەوەیی جیابکرێتەوە. هەربۆیە خەباتی ئێمە دەبێ بۆ وەدیهێنانی سیستێمێکی سیاسی بێت کە باوەڕی بە ناوەرۆکی ئەم ڕێکەوتننامەیە بێت و بتوانێ بۆ وەدیهاتنی چالاکانە تێبکۆشێ. حکومەتێکی دێمۆکراتیک و سێکولەر لە سەر بنەمای جودایی دین لە دەوڵەت و هەڵبژاردنێکی ئازاد کە مافی سەروەری نەتەوەیی دەستەبەر بکات، پێشمەرجێکە بۆ بەدیهێنانی یەکسانی مافی ژن و پیاو.

 

رێکخراوەی مافی ژنی کورد ـ مافی مرۆڤ

بە کورتی، لەوانەیە پێشنیار و بۆچوونەکانی ئێمە و ئێوە بۆ چارەسەری ئەو گرفتانەی کە هەموومان دانی پێدادەنێین، جیاواز بن، بەڵام پێمان وایە یەکگرتن لە سەر چەن خالی سەرەکی لە چوارچێوەی پلاتفۆرمێکی هاوبەش هەنگاوێکی پێویستە و بەم شێوە بانگەشەی بەشداری هەموو لایەک دەکەین.

 

Entry filed under: Categori. Tags: .

ســـه‌کـــۆی ئـــازادی لـــه‌ ئـــاســـایـــش وه‌رگـــیرایـــه‌وه‌… له‌ روداوێکی هاتوچۆدا له‌سه‌ر رێگای چه‌می رێزان-سلێمانی،65کوژراو و برینداری لێکه‌وته‌وه‌

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


RSS هه‌واڵه‌کانی BBCی به فارسی

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

RSS بابەتەکان لە بالاترین به فارسی

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

RSS بي بي سي -العربية

  • An error has occurred; the feed is probably down. Try again later.

ژمــــاره‌ی ســــه‌ردان

  • 721,907 hits

%d bloggers like this: